Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, oddział w Warszawie
Aktualnie online
· Gości online: 12

· Użytkowników online: 0

· Łącznie użytkowników: 96
· Najnowszy użytkownik: jagna
Stalownia Praska
Mieszko Janiszek
Artur Ponikiewski

STALOWNIA PRASKA - DZIEJE I STAN OBECNY ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM OBIEKTÓW ARCHITEKTURY PODZIEMNEJ.

Wstęp
Warszawska Fabryka Stali zwana zwyczajowo Stalownią Praska nie będąc obiektem wojskowym, odgrywała istotną rolę dla militarnego znaczenia prawobrzeżnej Warszawy. Produkowano tu szyny stalowe, niezbędne do rozbudowy linii kolejowych (bardzo potrzebnych w rozwijającym się Imperium Rosyjskim). Po likwidacji zakładu hutniczego obiekt związano z armią umieszczając tu najpierw Warsztaty Artylerii a w okresie międzywojennym Zbrojownię nr. 2.
Na opisywanym terenie zachowały się budynki naziemne oraz elementy chodników podziemnych, budowane i rozbudowywane we wszystkich okresach funkcjonowania zakładu. O ile powierzchnie i stan zachowania obiektów naziemnych są powszechnie znane to informacje na temat chodników podziemnych są skąpe i często niespójne.
Zimą 2007/2008 wykonana została inwentaryzacja krajoznawcza na terenie dawnej stalowni, ze szczególnym uwzględnieniem elementów podziemnych. Poniżej przedstawiono wyniki prac inwentaryzacyjnych.

Cele
Celem przeprowadzonej inwentaryzacji było o kreślenie lokalizacji, rozpoznanie terenowe i wykonanie dokumentacji kartograficznej, fotograficznej i mikroklimatycznej dostępnych systemów podziemi dawnej Stalowni Praskiej, określenie ich stanu zachowania i całkowitej długości. Działania te mają pomóc w rozpoznaniu możliwości adaptacyjnych zachowanych obiektów podziemnych do celów turystyki.
Równocześnie z inwentaryzacją krajoznawczą wykonywane były badania z zakresu ekologii zwierząt w ramach projektu „Chiroptera III – Zimowy Spis Nietoperzy”.

Metodyka i sposób prezentacji
Zgodnie z wytycznymi do wykonywania inwentaryzacji krajoznawczej definiującej ją jako „spis walorów krajoznawczych i turystycznych bezpośrednio w terenie” prace wykonywane były w następujących etapach:
• określenie lokalizacji i dokładnych współrzędnych geograficznych otworów wejściowych do podziemnych chodników;
• wykonanie planów w skali 1:200 dostępnych systemów podziemi;
• wykonanie dokumentacji fotograficznej elementów podziemnych;
• wyniki prezentowane są w postaci planów i szkiców lokalizacyjnych wraz z opisami w opracowaniu „Inwentaryzacja Krajoznawcza zabytkowych obiektów architektury podziemnej na terenie dawnej Stalowni Praskiej w Warszawie”, pod red. Ponikiewski A., TTPiK, Warszawa 2007.

Położenie i charakterystyka ogólna obiektów
Opisywane podziemia położone są na terenie nieruchomości przy ulicy Szwedzkiej 2/4, Dzielnica Warszawa Praga Północ. Dokładną lokalizację przedstawia załączona mapa. Na mapie zaznaczono wejścia do poszczególnych systemów chodników podziemnych zgodnie z numeracją zastosowaną w planach systemów chodników.
Rys historyczny
Budowa zakładu hutniczego przez firmę Lilpop, Rau i Loewenstein została rozpoczęta z chwilą uzyskania zgody od władz carskich pod koniec lat 70. XIX w. Zakład funkcjonujący pod nazwą Warszawska Fabryka Stali ulokowano na gruntach zakupionych od ówczesnego właściciela Targówka Józefa Noskowskiego. Już po roku od rozpoczęcia budowy została rozpoczęta produkcja szyn kolejowych. Stalownia była w tamtych latach największą i najlepiej wyposażoną w urządzenia produkcyjne fabryką w Królestwie Polskim. Maszyny napędzane były parą pochodzącą z 21 kotłów.
W roku 1888 fabryka zbankrutowała , a teren po niej przejęły armia rosyjskie władze wojskowe , które ulokowały tu Warsztaty Artylerii. Zarząd Artylerii Warszawskiego Okręgu Wojskowego administrował Fabryką, aż do ewakuacji Rosjan z Warszawy w 1915 r., kiedy to wywieziono na wschód również maszyny produkcyjne. Pozostałą infrastrukturę zajęli Niemcy którzy umieścili tu zakład produkujący pociski z gazami bojowymi.
Po wojnie w II Rzeczpospolitej Fabrykę przejęło wojsko polskie. Uruchomiono tu elektrownię oraz ośrodek prac badawczych zajmujący się nowymi typami uzbrojenia – Zbrojownię nr 2. (Tu m.in. powstał prototyp karabinu samopowtarzalnego kkbsp wz. 38 M projektu J. Maroszka).
Jednym z elementów wyposażenia stalowni oraz elektrowni i późniejszej Zbrojowni nr 2 były zachowane do dziś kanały podziemne. Służyły one do przesyłania pary oraz do transportu produktów, w okresie, gdy zakład funkcjonował jako Warszawska Fabryka Stali. Tunele te były wielokrotnie przebudowywane i modernizowane do pełnionych aktualnie funkcji. Niektóre z nich były podziemnymi strzelnicami służącymi do sprawdzania prototypów broni produkowanej i naprawianej w latach działania Zbrojowni nr 2.
Opisywane chodniki podziemne wpisane są do rejestru zabytków Stołecznego Konserwatora Zabytków pod nr: A- 59 z 28. 12. 2000 r. wraz z nieruchomościami położonymi przy ul. Szwedzkiej 2/4: budynkiem produkcyjnym, halą główną (część), budynkiem administracyjnym, magazynem, ogrodzeniem.
Rozdział zawiera dokładną lokalizację: Stalowni Praskiej, wejść do dostępnych trzech systemów chodników podziemnych oraz ich przebieg wraz ze szczegółową charakterystykę obiektów podziemnych w formie planów i opisów. Ponadto na niewielkim zieleńcu zlokalizowanym w północno - wschodniej części nieruchomości znajduje się zasypana studzienka, która stanowi element kolejnego systemu chodników - obecnie niedostępnych. Numeracja zastosowana w opracowaniu została wprowadzona przez autora na potrzeby inwentaryzacji.

Map.1 Lokalizacja wejść do podziemi oraz schematyczny przebieg chodników na tle budowli naziemnych

Opis obiektów podziemnych:

SYSTEM CHODNIKÓW NR 1 , zob. Galeria zdjęć

Lokalizacja: Warszawa, ul. Szwedzka 2/4 (N 52 15 696, E 21 02 904)
Właściciel: Agencja Mienia Wojskowego
Długość głównych ciągów pomiarowych: 122 m.
Ekspozycja wejścia: NE
Opis obiektu: wejście znajduje się w centralnej części nieruchomości w budynku dawnej Kaplicy. Za schodami rozpoczyna się salka z niewielką wnęką odchodzącą w kierunku SE. Dalej w kierunku SE odchodzą dwa korytarze. W drugim z nich znajduje się zawał powstały w wyniku przerwania ścian i fragmentów stropu, zaś pierwszy z korytarzy doprowadza do systemu sal o przebiegu SW - NE. Na końcu tego odcinka odchodzą trzy korytarze, z których NW przechodzi w salkę. W kierunku E odchodzi długi korytarz o zmniejszającej się wysokości z powodu nagromadzenia w dnie piasku. Na jego końcu znajduje się zawał ceglano – piaskowej. Trzeci ciąg doprowadza poprzez niewielki próg do obniżającego się korytarza o przebiegu NW-SE. Na jego końcu znajduje się obniżenie związane z nagromadzonymi na dnie osadami. Dalsza część biegnie w kierunku NE i zakręca na NW. Po kilku metrach korytarz kończy się zawałem. Przypuszczalnie tunel łączył się z pobliskim chodnikiem na co wskazuje ich przebieg.
Korytarze i sale wykonane są z cegieł oraz miejscami z elementów betonowych. System poprzecinany jest współczesną instalacją kanalizacyjną. Pomiary mikroklimatyczne wskazują na charakter statyczny ciepły obiektu, ponieważ wraz z odległością od otworu wzrastała temperatura (od 17 C w okolicach wejścia do 21,8 C w końcowych partiach). Wahania wilgotności były nieznaczne pomiędzy poszczególnymi częściami systemu (ok. 14%), a największe wartości obserwowane były w pobliżu przewodów kanalizacyjnych, co może świadczyć o ich nieszczelności.
Dostępność obiektu: za zgodą właściciela
Data inwentaryzacji: październik 2007 r.
Grupa inwentaryzacyjna: A. Ponikiewska, M. Janiszek, M. Gogolewski, A. Ponikiewski, A. Kędzierski, E. Kędzierska, M. Idczak
Plan wykonali: M. Janiszek, M. Gogolewski

Ryc. 1 Plan systemu chodników nr 1, zob. Galeria zdjęć

SYSTEM CHODNIKÓW NR 2
Lokalizacja: Warszawa, ul. Szwedzka 2/4 (N 52 15 772, E 21 02 892)
Właściciel: Agencja Mienia Wojskowego
Długość głównych ciągów pomiarowych: 71 m.
Ekspozycja wejścia: do góry
Opis obiektu: studzienka wejściowa zlokalizowana jest w NE części nieruchomości w pobliżu ulicy Stalowej. Obiekt stanowi jeden chodnik o przebiegu W – E i zróżnicowanej wysokości, z dwoma bocznymi salkami pełniącymi rolę łączników z niedostępnymi obecnie wejściami. Wejście do systemu znajduje się na dnie studzienki w jej S krańcu. Za ciasnym otworem wejściowym stromo opadająca pochylnia doprowadza do małej salki z charakterystycznym stożkiem z osadów naniesionych z zewnątrz. Z salki w kierunku E biegnie krótki korytarz kończący się ceglaną ścianą. W kierunku W po kilku metrach znajduje się wejście do małego pomieszczenia, którego zakończenie stanowi biegnący stromo ku powierzchni korytarz zakończony betonową płytą. Główny ciąg doprowadza do progu, będącego drewnianym kulołapem dawnej strzelnicy. Za progiem korytarz znacznie się obniża, a jego dno pokryte jest piachem.
Poprzez kolejny próg dochodzimy do dalszych części, o pomalowanych współcześnie ścianach i stropie (farba olejna). Ta część prawdopodobnie wykorzystywana była w latach powojennych jako stołówka. Po kilku metrach na S znajduje się wejście do kolejnej salki wyprowadzającej poprzez schody na powierzchnię (obecnie wyjście niedostępne). Dalsze partie korytarza kończą się zawałem ceglano – ziemnym. Korytarz wykonany jest z cegieł oraz miejscami z elementów betonowych. System poprzecinany jest współczesną instalacją kanalizacyjną.
Dostępność obiektu: za zgodą właściciela
Data inwentaryzacji: październik 2007 r.
Grupa inwentaryzacyjna: A. Ponikiewska, M. Janiszek, M. Gogolewski, A. Ponikiewski, A. Kędzierski, E. Kędzierska, M. Idczak
Plan wykonali: M. Janiszek, M. Gogolewski, A. Ponikiewski.

Ryc. 2 Plan systemu chodników nr 2, zob. Galeria zdjęć

SYSTEM CHODNIKÓW NR 3
Lokalizacja: Warszawa, ul. Szwedzka 2/4, (N 52,26184 ° E 21,04748 °)
Właściciel: Agencja Mienia Wojskowego
Długość głównych ciągów pomiarowych: 16 m
Ekspozycja wejścia: W
Opis obiektu: wejście znajduje się w centralnej części nieruchomości pod fundamentem budynku położonego na N od kaplicy w jego NW krańcu. Za ciasnym, prawie pionowym otworem wejściowym kontynuuje się prosty korytarz o przebiegu N-S, który po kilkunastu metrach doprowadza do zawału ziemnego. Obiekt wykonany jest z cegły.
Dostępność obiektu: za zgodą właściciela
Data inwentaryzacji: listopad 2007 r.
Grupa inwentaryzacyjna: M. Janiszek, M. Ignatowicz, M. Bąk, A. Ponikiewski
Plan wykonał: M. Janiszek.

Ryc. 3 Plan System chodników nr 3, zob. Galeria zdjęć

Podsumowanie inwentaryzacji chodników podziemnych Stalowni Praskiej
Rozpoznane obiekty stanowią część większego, dawniej skomunikowanego ze sobą systemu podziemi. Zróżnicowany stan zachowania obiektów wynika ze zmian przeznaczenia poszczególnych podziemi, wykonywanych prac ziemnych i późniejszej zabudowy pobliskich terenów. Nie wykluczono zachowania innych obiektów podziemnych, do których nie istnieją obecnie drożne wejścia. Z obserwacji i planów historycznych wynika ,że fragmenty niedostępnych korytarzy mogą stanowić zdecydowanie większą cześć całego systemu.
Zwiedzanie obiektu jest trudne i wiąże się w niektórych miejscach z dużym ryzykiem wystąpienia zawałów i obrywów części stropowej.
Faktyczna długość całego zachowanego systemu nadal pozostaje nieznana.
Komentarze
Brak komentarzy. Może czas dodać swój?
Dodaj komentarz
Zaloguj się, aby móc dodać komentarz.
Logowanie
Nazwa użytkownika

Hasło



Nie masz jeszcze konta?
Zarejestruj się

Nie możesz się zalogować?
Poproś o nowe hasło
Kalendarz
Po Wt Śr Cz Pi So Ni
      1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31  
Ostatnio na forum
Najnowsze tematy
· KAMIENICA PRZY ULICY...
· Willa Chowańczaka
· Witamy na Forum
Najciekawsze tematy
Brak tematów na forum